ارتباط هدف و موضوع در پروژه‌های هنر شهری

ارتباط هدف و موضوع در پروژه‌های هنر شهری

گلناز کشاورز
نویسنده: گلناز کشاورز

بیست و پنجم اردیبهشت ۱۳۹۶، در سال­روز بزرگداشت فردوسی، شاهد رونمایی از نقاشی دیواری در میدان فردوسی تهران بودیم. برگی از یک شاهنامه از قرن دهم هجری موضوع منتخب این پروژه بود. عباس برزگر گنجی، هنرمند نقاش درباره­اجرای طرح نقاشی دیواری با موضوع شاهنامه فردوسی گفت: «این اثر که بر اساس دستور شورای هنری نقاشی دیواری سازمان زیباسازی و به مناسبت بزرگداشت مقام شاعر بزرگ ایران ،فردوسی، انتخاب شد در محور میدان فردوسی تا دروازه دولت (شمال غربی میدان) اجرا شده است.» ۱ اثر  “رزم نخست رستم و افراسیاب” ترکیبی از نوشتار و تصویر مرسوم در نگارگری و کتاب­‌آرایی اصیل ایرانی است که در مساحتی بالغ بر ۷۰۰ متر مربع اجرا شده است.۲ از اهداف اجرای این طرح می­توان به ضرورت ارج نهادن به فردوسی به عنوان شاعر بزرگ و حماسه سرای ایران اشاره کرد. در سایت رسمی سازمان زیباسازی منبع رقعه و شاهنامه­ آن ذکر نشده. اما از آنجایی که تاریخ آن قرن ۱۰ هجری اعلام شده و همچنین بر اساس سبک اثر، احتمالاً مربوط به مکتب هرات و شاهنامه بایسنقری است.

انتخاب این اثر از قرن ده هجری بسیار حائز اهمیت است. زیرا در این مرحله از تاریخ نگارگری ایران و پس از پشت سر گذاشتن فراز و فرود­های متعدد تاریخی و تاثیرات متعدد فرهنگ­‌ها و اقوام مختلف بر هنر ایران، سرانجام هنر نگارگری هویت ایرانی خود را عرضه می­‌کند. بنابراین دوره تاریخی انتخاب شده بسیار مناسب و گویای بهترین شرایط هنر نگارگری ایرانی است. اما دلیل انتخاب موضوع این نقاشی دیواری از رقعه­‌ای با عنوان «رزم نخست رستم و اسفندیار» مشخص نیست. قاعدتاً به دلیل سال روز بزرگداشت فردوسی و جانمایی آن در میدانی با همین نام باید اثر معروفی از شاهنامه­ فردوسی انتخاب می‌­شد. این درحالی است که موضوع انتخاب شده برای عامه­ مردم، که مخاطبین اصلی این اثر هستند، معروف و شناخته شده نیست. انتخاب موضوعی مشهورتر که بتواند به طور کامل گویای شخصیت و خدمات فردوسی به جامعه ادبی و فرهنگی ایران باشد، می­‌توانست بیشتر با اهداف پروژه همخوانی داشته باشد. این در حالی است که نمونه­‌های مشهوری از صحنه­‌های تصویرسازی شده شاهنامه­ فردوسی از مکتب هرات (قرن ۱۰ هجری) و یا مکاتب دیگر نگارگری ایران وجود دارد که برای عامه­ مردم نیز شناخته شده هستند. موضوع نگاره حاضر تنها می­‌تواند برای متخصصین امر گویا باشد. در حالی که اثر هنر شهری مطلوب باید بتواند با قشر وسیعی از شهروندان ارتباط برقرار کرده و منظر شهر را برای آن­ها زیبا و دلنشین گرداند.

این نقاشی دیواری به لحاظ ترکیب­بندی زیبا و همنشینی مناسب رنگ­های آن نمونه موفقی از نگارگری است. اما در هنر شهری تنها زیبایی اثر نمی‌­تواند ملاک انتخاب آن باشد. زمانی که نقاشی‌­ای بر دیوار­های شهر جای می­‌گیرد دیگر ارزش­‌های آن به خودی خود اهمیتی ندارد، بلکه ابتدا ارتباطی که اثر با محیط شهری برقرار می­‌کند و تاثیر آن بر شهروندان ارزیابی می­‌شود. به عنوان نمونه به این امر توجه نشده که کتیبه­ نگاره بر این ارتفاع و فاصله از مخاطب به سختی قابل تشخیص است. خوانش کتیبه برای شناخت موضوع اثر توسط شهروندان، با توجه به مشهور نبودن موضوع آن از اهمیت زیادی برخوردار بوده است. این خطوط زیبا در حد عنصری تزئینی در اثر باقی مانده­‌اند. اکثر شهروندان امکان توقف و مکث و دقت در تصاویری که در قالب هنر شهری عرضه می­‌شوند را ندارند و موضوع اثر برای آن­‌ها ناشناخته می­‌ماند. یکی از معیارهای مهم هنر شهری امکان انتقال سریع داده­‌ها و برقراری ارتباط با مخاطب در زمانی بسیار کوتاه به دلیل سرعت بالای زندگی شهری است.

معیار دیگر مطلوبیت هنر شهری تناسب بافت، رنگ، ترکیب­بندی و ریتم آن با محیطی است که اثر در آن اجرا شده است. رنگ­‌های درخشان این اثر به واسطه­ تضادی که با رنگ‌­های خاکستری محیط برقرار می­‌کنند آن را چشم­‌گیر کرده‌­اند. گرچه به دلیل زاویه نامناسب دیوار نسبت به میدان، حتی این رنگ­های درخشان نیز از تمامی ابعاد میدان سبب جلب توجه مخاطبان نمی­‌شوند. انتقال عین به عین رنگ­‌هایی که در زیبایی­‌شناسی نگاره­‌های قرن ۱۰ هجری رایج بوده­‌اند بر دیواری از شهری که مملو از رنگ­‌های خاکستری است سبب شده است تا این نقاشی همچون تکه چسبانی به نظر آید که نمی­‌تواند ارتباط رنگی مناسبی با محیط پیرامون خود برقرار کند. جهت کاهش این ناهمخوانی حاشیه­ خاکستری در اطراف قاب اصلی اثر کار شده که توانسته تا حدی این ضعف را جبران کند.

ترکیب‌­بندی تقسمات جدول‌­کشی کتیبه‌­ها مشابهت­‌هایی با تقسیمات معماری اطراف پیدا کرده و از این نظر ساختار هندسی اثر ارتباط نسبتاً مناسبی با محیط پیدا کرده است. امتداد کادربندی در ادامه سمت راست دیوار سبب تکرار ریتم عمودی شده که در کنار ریتم‌­های عمودی معماری توانسته ترکیب­ب‌ندی اثر را با محیط مرتبط کند. اما ترکیب­ب‌ندی اصلی صحنه اریب است. ترکیبی که در محیط اطراف کار دیده نمی­‌شود و از این نظر بخش­‌های رنگین کار را به لحاظ ساختار از معماری محیط جدا کرده است.

میدان فردوسی جزو میادین اصلی و پر رفت و آمد شهر محسوب شده که گردشگران بسیاری در آن تردد دارند. در مجموع این اثر به طور کامل منتقل کننده­ ماهیت المان این میدان و نیز بزرگداشت فردوسی نیست. شاید بهتر بود اثری انتخاب شود که علاوه بر دارا بودن تم حماسی، موضوعی آشنا از شاهنامه برای عامه مردم را بیان کند. لازم است تحقیقات و مطالعات پژوهشی بیشتری در انتخاب نقاشی دیواری­‌هایی متناسب با محیط و دریافت شهروندان صورت پذیرد.

توجه به نگارگری اصیل ایرانی در زیباسازی شهر تهران با توجه به پیوستگی هویتی که با فرهنگ ایرانی برقرار می‌­کند بسیار شایسته است. اما در این مسیر باید ملاحظات هنر شهری نیز رعایت شود و صرف انتقال عین به عین تصویری تاریخی و برخورد سطحی با آن نمی­‌تواند تمام و کمال اهداف فرهنگی و زیباسازی چنین نقاشی دیواری­‌هایی را برآورده کند.


    دسته: نقد کاربردی
    لینک مطلب: +

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *