سی و یکمین کارگاه نظریه نو

سی و یکمین کارگاه نظریه نو

سی و یکمین کارگاه نظریه نو با موضوع جایگاه رویداد در گردشگری فرهنگی

خانوم دکتر مهدیه بد

عضو هیات علمی پژوهشکده نظر

دکتری مدیریت گردشگری

تاریخ ۵ شهریور ساعت ۱۷

گردشگری دینی، به ‏طور کلی، با محوریت گرایش به امر متعالی و تقدیس نمادهای دینی انجام گرفته و غالباً با بازدید یا مشارکت در شعائر دینی، گردهمایی‏های دینی، و مراسم آیینی خاص توسط زائران و گردشگران همراه است و در قالب تجمعی پیرامون مکان مقدس سامان می‏یابد. در واقع، گردشگری دینی را می‏توان گونه‏ای از گردشگری دانست که شرکت‏کنندگان در آن منحصراً دارای انگیزه‏های مذهبی یا ترکیبی از انگیزه دینی با سایر انگیزه‏ها هستند که از مکان‏های مقدس نظیر کلیساها، مسجدها، مقبره‏ها، و مانند آن‏ها بازدید می‏کنند. در گردشگری دینی، علاوه ‏بر اینکه به اعمالی نظیر بازدید و زیارت اماکن مقدس و سایر مناسک و اعمال موجود در نظام‏نامه هنجارین مکان مقدس پرداخته می‏شود، حضور در کنفرانس‏های دینی و سایر رویدادهای فرهنگی‏ـ دینی مختلف از جمله محصولاتی همچون هنر، فرهنگ، سنت، و معماری دینی نیز مدنظر گردشگران قرار می‏گیرد. از این رو، ترسیم مرز مشخص میان «گردشگری دینی» و «زیارت» برای صاحب‏نظران محل کلام بوده است و مطالعات زیادی صورت گرفته تا گردشگری مذهبی و زیارت را با هم مقایسه کنند. بدین معنا که زیارت را به عنوان مراجعت به مکانی با اهمیت دینی به‏ منظور انجام مراسم و آداب و رسوم دینی و یا برآوردن یک نیاز روحی مبتنی بر معنویت یا ایمان دینی تعریف کرده‏اند؛ سفری که با آداب مذهبی مشخص می‏شود. این در حالی است که کنش‏های دین‏مدارانه گردشگران هم به زائران و هم به گردشگران شباهت دارد. می‏توان گفت هدف زائر از مسافرت فقط انجام امور دینی است؛ ولی گردشگر مذهبی، ضمن انجام زیارت و شرکت در مراسم دینی، از مکان‏های دیگر اعم از مقدس و دنیوی نیز دیدن می‏کند (فیروزجائیان، ۱۳۹۳: ۱۴۶). لذا گردشگری دینی را می‏توان گونه‏ای سفر قلمداد کرد که در حد فاصل بین زیارت از یک سو و گردشگری از سوی دیگر قرار دارد.

در برخی از رویدادهای دینی مربوط به ادیان مختلف، گردشگرانی از فرهنگ‏ها و ملل گوناگون و عموماً با اهداف دین‏مدارانه به صورت دسته‏ها و گروه‏های زائران در زمان و مکانی عموماً مقدس اجتماع می‏یابند. یک چنین تکثر فرهنگی‏ای را در میان شرکت‏کنندگان در مراسم اربعین در سال‏های اخیر نیز می‏توان دید. افزایش چشم‏گیر شمار زائرانی که در مراسم اربعین شرکت می‏کنند پدیده‏ای است که به‏تاز‏گی ظهور یافته است، کما اینکه جمعیت حاضر در مراسم سال‏های قبل‏تر چه از حیث کثرت و چه از لحاظ تنوع با سال‏های اخیر قابل مقایسه نیست. گسترش چندجانبه این مراسم و بدل شدن آن به یک ابررویداد دینی موجبات شکل‏گیری و گسترش ساختارهایی را فراهم آورد که هر کدام در حوزه خاصی به ایفای نقش پرداختند و طولی نکشید که نهادها و ساختارهای مختلفی راه خود را به درون این رویداد گشودند.

در بحث گردشگری رویداد بیان می‏شود که رویدادها اساساً ساختاری اجتماعی دارند و در بستر فرهنگ‏های بین‏المللی، ملّی، ناحیه‏ای، سازمانی، و حتی قبیله‏ای اتفاق می‏افتند. بسیاری از این رویدادها وابسته به مراسم، جشن‏ها، و نمادهایی هستند که معانی فرهنگی بسیار عمیقی دارند و رویداد اربعین نیز از این قاعده مستثنی نیست. رویدادها در توانایی خود برای تبدیل فضاها به مناطق شهودی (قابل درک) منحصربه‏فردند؛ همراه با اینکه آن‏ها هنجارها و ارزش‏ها و قوانین و مقررات منحصربه‏فرد خود را دارند. هر رویداد با مجموعه‏ای از انتظارات تعریف‏شده با تعاملات نمادین مخاطبان خود به وجود می‏آید (Jaimangal-Jones, 2014: 65).

محققان رویدادها را به لحاظ مقیاس اندازه و درجه پیچیدگی‏‏شان طبقه‏‏بندی می‏کنند که این موارد ارتباط مستقیم و محکمی با اثرات رویدادها دارد. با افزایش ابعاد و سایز رویدادها اثرهای آن‏ها نیز بزرگ‏تر می‏شود. به لحاظ وسعت و مقیاس برگزاری رویداد اربعین، می‏توان آن را در زمره ابررویدادها به شمار آورد. در واقع، در مباحث گردشگری واژه ابررویداد کلمه‏ای است که به بزرگ‏ترین رویدادهایی اطلاق می‏شود که بازارهای بزرگ بین‏‏المللی را هدف می‏‏گیرد (Zhou,2008: 27). مگا به معنی بزرگ و عظیم است. تعداد شرکت‏‏کنندگان این رویدادها بیش از یک میلیون نفر است و طنین آن‏ها از طریق رسانه‏‏ها در تمام جهان پخش می‏شود.

در واقع، رویداد اربعین نیز رویداد صلح‏طلبانه‏‏ای است که اثرهای عظیم اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، … را در پی دارد، چه در سطح ملی، چه منطقه‏ای، و چه در سطح فراملی. همچنین، نکته درخور توجه این است که ما می‏‏توانیم داوطلبانه بودن را در رویدادهای فرهنگی و مذهبی به عنوان نوعی مشارکت اجتماعی خودبه‏خودی در نظر بگیریم که روابط گسترده‏ای برای مدیریت مقصد دارد. در این مفهوم، رویدادهای خاص و داوطلبانه حوزه‏‏های نزدیک‏‏تری به تحقیق هستند، زیرا تعداد رویدادها با گسترش در اندازه و پیچیدگی‏شان رشد کرده‏‏اند. بنابراین، تعداد کارکنان و داوطلبانشان به شکل قارچ‏گونه‏ای افزایش یافته است. فهم تجربه داوطلبی در رویدادهای خاص (رویدادهای فرهنگی، مذهبی، و ورزشی) یک حوزه مورد علاقه برای مدیران مقصد و محققان تفریح و سرگرمی است (G. Gallarza, 2006).

یکی دیگر از مواردی که در رویداد اربعین درخور توجه است این است که در این شکل خاص از گردشگری ـ برخلاف سایر اشکال که هدف و جاذبه اصلی و نهایی خود مقصد است ـ جاذبه گردشگری کل فرایند سفر و رسیدن به مقصد است و در واقع خود شکل سفر کردن به جاذبه‏ای تبدیل می‏‏شود که افراد را برای این تجمع عظیم برمی‏‏انگیزاند.

نکته درخور توجه دیگر این است که برخلاف سایر ابررویداد‏‏هایی که در جهان برگزار می‏شوند، در ابررویداد پیاده‏‏روی اربعین نه‏تنها آسیب‏های فرهنگی و اخلاقی به حداقل ممکن می‏رسند، بلکه این رویداد بستری برای رشد اخلاقیات روحیه جمعی و تقارب فرهنگی فراهم می‏‏آورد و در طول مدت این گردهمایی بزرگ افراد مختلف طیفی از مشترکات اعتقادی و فرهنگی را در قالبی همگن به نمایش می‏‏گذارند و نهایتاً به بلوغ فکری و رشد معنوی می‏رسند.

از نکات برجسته این همایش عظیم، که مغایر با سایر رویدادهای جهانی است، باور مذهبی قوی‏ای است که بین افراد شرکت‏‏کننده و دست‏اندرکاران وجود دارد. این باور تا جایی محکم است که افراد با اینکه با توجه به جریان‏‏های موجود بیم جان خود را دارند، این امر نه‏تنها تقاضا برای این سفر را نمی‏کاهد، بلکه هرساله تعداد افراد را افزایش می‏دهد؛ درحالی‏که ترس از تأمین امنیت یکی از عوامل مؤثر در کاهش تقاضای گردشگری است.

از موارد قابل تأمل دیگر این است که در ادبیات گردشگری بیان می‏شود که کمبود امکانات و زیرساخت‏های مناسب سبب کاهش تقاضای گردشگر برای مقصد است؛ در صورتی که در این پدیده گردشگری به هیچ عنوان نحوه اسکان و امکانات رفاهی از اولویت‏های قابل توجه گردشگران نیست.

یکی دیگر از مواردی که به یک رویداد ارزش خاصی می‏بخشد اصل استثنا و منحصربه‏فرد بودن است. همان‏طور که در بالا به آن پرداخته شد، اجتماع اربعین یک رویداد استثنایی و منحصربه‏فرد نه‏تنها در میان مسلمانان بلکه در میان سایر ادیان جهان است.

پرداختن به ابررویداد دینی اربعین با چنین مقیاس بزرگی چه از نظر کثرت و چه از لحاظ تبعات و پیامدهای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، و استراتژیک لازم و ضروری است و برای واکاوی و تحلیل این پدیده مطالعه علمی و سیستماتیک آن ضروری می‏نماید تا بتوان از خلال آن بتوان انگیزه‏های لازم را برای این حرکت مشخص کرد و در ادامه چگونگی فرایند سفر را توضیح داد و نهایتاً خروجی‏های این سفر را آشکار کرد. چنین می‏نماید که برای شناخت ابعاد مختلف این پدیده‏ ناگزیر از مراجعه به کنشگرانی هستیم که به نحوی با این رویداد درگیری داشته‏اند. بدیهی است بی‏توجهی به این رویداد در این ابعاد تبعات خوبی نخواهد داشت و ممکن است به مرور این پدیده را دچار انحراف کند. در نتیجه، بایستی از دید علمی به این رویداد نگریسته شود و به تبعات منفی و آسیب‏شناسی این پدیده کاملاً توجه شود.

 

 


این نوشته ارسال شده در گالری نظرگاه,نظریه نو,همایش و کارگاه. نشانه گذاری کنید پیوند یکتا.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *