هدف از این نوشته، نقد اثرات جهانی شدن بر کالبد روستاهای ایران است.Globalization  در زبان انگليسي برگرفته از واژه Global به معني يكپارچه، سراسري و جهاني است. جهانی شدن فرایند افزایش ارتباطات بین جوامع است؛ به گونه ای که حوادث و رویدادهای گوشه ای از جهان به شکل فزاینده ای بر کل جهان اثر می گذارد. جهانی شدن برای” گیدنز” مجموع های از فرایندها است که خواه ناخواه بر همه انسان ها در دنیای جدید اثر می گذارد و تأثیر آن در زندگی روزمره آنها انکارنشدنی است )گیدنز،1384 :38).

درست است که از شروع تئوری پدیده جهانی شدن، 20 سال نگذشته است، اما به نظر می رسد رهیافتهایی از این پدیده در ایران به قبل از آن بر می گردد. امروزه روشن است که جهانی شدن به فراخور قابلیت عرضه و محتوا می تواند مخاطبان بی شماری را با خود همراه سازد و از این رو تأثیرات چشمگیری در سطوح خرد و کلان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایجاد کند. جهانی شدن موضوعی فراتر از شبکه های ماهواره ای، سایتها و وبلاگ های اینترنتی و حتی گوشی های تلفن همراه است، اما با استفاده از این ابزارها کالاهایی را با محتواهای گوناگون در کنار تبلیغات جذاب، عرضه می کنند و همگان به ویژه جوانان را که به سبب شرایط سنی و پتانسیلهای روانی و فیزیکی خاص، مخاطبان بالقوه ای به شمار می آیند، به دگرگونی ترغیب می کنند، زیرا جهانی شدن به منزله درهم تنیدگی و پیوند فزاینده جهان و ساکنان آن با یکدیگر در عرصه های مختلف است كه تمام جنبه های زندگی انسانی را در برگرفته و همشكلی و همرنگی را دنبال می کند. مد، لباس، زبان، علایق زیبایی شناختی و ایدئولوژی هایی که با خرده فرهنگ شهری همراه است، ابزارهایی برای گسستن از سنت در ابعاد مختلف محسوب شده و امروزه تمایل به تأثیرپذیری و تأثیرگذاری در عرصه جهانی شدن شدت و ابعاد بیشتری یافته است  )ذکایی، 138:25).  

باید توجه داشت كه جهانی شدن ناشی از رشد و توسعه فناوری های مختلف در جهان در زمینه های مختلف  مخابرات، الكترونیك و نرم افزارهای رایانه ای و تولیدات جدید صنعتی در زمینه مكانیك و حمل و نقل است كه فاصله های جغرافیایی را كاهش داده و جوامع را به یكدیگر نزدیك كرده است. لذا به سبب افزایش سرعت و زمینه های ارتباطی، امكان جابجایی و انتقال اطلاعات، داده ها و كالاها و محصولات نیز افزایش یافته است. جهانی شدن دارای اثرات مختلفی بر زندگی انسانی بوده و این تغییرات در جوامع روستایی ملموس تر از شهرها بوده است.

بر اساس مطالعه در متون مربوط به جامعه شناسانی مانند گیدنز و پیترسون، بستر مناسبی برای رشد مطالعات و تحقیقات تجربی در این زمینه فراهم شد. در این بین، روستاها به عنوان مکانهایی در مقیاس محلی با دارا بودن هویت، فرهنگ، شیوه معیشت و فضاهای زندگی مربوط به خود، به طور روزافزونی جهانی می شوند. امروزه روستاها در سراسر جهان در معرض تغییرات شدید هستند و به شدت به فرایند اجتماعی و اقتصادی جهانی وابسته اند )وودز، 1390:47). لذا فشارهای جهانی شدن بر نواحی روستایی بیشتر از سایر نواحی است، زیرا تراکم پایین جمعیت، فقدان تنوع فعالیتهای اقتصادی و سطح نامتعارف و بالای فقر بر شدت آسیب پذیری نواحی روستایی می افزاید )طاهرخانی،1383، 106). بنابراین جهانی شدن به عنوان یك پدیده فراگیر اثرات فراوانی بر سبك زندگی مناطق روستایی دارد كه از جنبه های مختلف قابل بررسی، تحلیل و آسیب شناسی است، اما یكی از جنبه های بسیار ملموس اثرات جهانی شدن، تغییر در سبك زندگی روستاییان در جنبه های مختلف اقتصادی، اجتماعی فرهنگی و محیطی روستاها می باشد.

به نظر نگارنده، شروع جنبش جهانی شدن در روستاهای ایران مربوط به زمان پهلوی دوم و با سیاست های بلندپروازانه انقلاب سفید شاه و قانون اصلاحات ارضی همراه بود که در سالهای بعدی، شعار (ما از دروازه های تمدن بزرگ عبور خواهیم کرد) را سر داد. در آن دوران انقلاب های سوسیالیستی در جهان اقداماتی  فراتر از گرفتن زمین ها از زمینداران را انجام می دادند. حتی بعضی صاحب نظران  معتقدند اصلاحات ارضی ایران تحت تاثیر آن حال و هوا انجام شد که پرداختن به آن در این مجال نمی گنجد.

در سایه این قانون که نتیجه آن گرفتن زمین های کشاورزی از ارباب ها و توزیع آن بین رعیتها بود که با این سیاست های تقلیدی از کشورهای اروپا و آمریکایی، نظام کشت و زرع و مدیریت کشاورزی روستاهای ایران را از هم گسیخت. در نهایت باعث شد تغییراتی اساسی در کالبد روستاهای ایران به وجود بیاید (حجت، عیسی، 1385). از عوامل موثر اصلاحات ارضی بر کالید روستاهای ایران را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

اگر امروزه عناصر و مواد جهانی شدن از جمله ماهواره ها و رسانه ها و عوامل ارتباط جمعی است، بعد از تصویب قانون اصلاحات ارضی نیز جاده کشی های به روستاها موجب پیدایش ارتباط بیشتر از گذشته در بین جوامع سنتی روستاها با شهرها گردید و روستاها تحت تاثیر رنگهای تجملات گرایانه آنها قرار گرفت. روستاها پس از اصلاحات ارضي تحت تاثير اين پيامدها، به شهر وابسته گشت، الگوي گسترش و معماري شهري را پذيرفت و خزشي تدريجي از موقعيت پيشين به سمت جاده “به مثابه شريان دسترسي و بهره مندي از خدمات شهر” را آغاز كرد. حصارهاي درهم تنيده پيشين شكسته شد، فضاهاي سكونتي شبه شهري وسعت يافت و ورود و استفاده از مصالح و شيوه هاي غير بومي ساخت و ساز چهره روستاها را تغيير داد.

نتیجه گیری:

تغییرات کالبدی که امروزه در بافت های روستاهای ایران با تراکم بیشتری نمود پیدا کرده است در نتیجه فرایند ورود تکنولوژی های یاد شده بوده است، به طوریکه روستائیان در قبال بهره مندی از امکانات و تکنولوژی ها از جمله: ماهواره و خط تلفن و اینترنت و گوشی های پیشرفته موبایل، جوانان این مرز و بوم که تا دیروز نظام مدیریت کشت و زرع کشور را در اختیار داشتند، امروزه مهاجرت به کلانشهرها و پرداختن به شغل های کاذب شهری و همشکلی با شهر را آرزوی دست نیافتنی خود می دانند. بر اساس مطالعاتی که نگارنده در طی سالهای 1390 تا 1395 در روستاهای حوزه جغرافیایی سرد و کوهستان استان اردبیل انجام داده است، روستائیان خانه مطلوب برای خود را خانه شهری نامیده اند که به رویای دست نیافته آنها تبدیل شده است. همه این آرزوهای روستائیان در جهت همشکل سازی و همرنگ سازی آنها با جنبش جهانی شدن است که ناشی از دسترسی های سریع و راحت به شهرها و تصاویر دریافتی از تلویزیون و ماهواره و گوشی های تلفن همراه است که فقط به زرق و برق های خود ساخته و مصرف گرای شهری ها می پردازد.

منابع:

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.